Over de grenzen heen: transnationale activiteiten in België

13-09-2011 | Johannes Van Cauwenberghe

Er is geen“clash”, er is geen dubbele loyaliteit, en er is al zeker geen bedreiging voor de sociale cohesie.

In een recent onderzoek in opdracht van de Koning Boudewijnstichting wordt aangetoond dat grensoverschrijdende activiteiten van migranten volkomen verzoenbaar zijn met een succesvolle integratie.

De banden tussen de leden van etnische gemeenschappen waren nooit zo hecht als vandaag. Migranten kunnen snel en goedkoop heen en weer naar het land van herkomst reizen, kunnen direct communiceren met familie en vrienden en handelspartners, en hebben wereldwijd toegang tot informatiemedia.

Maar tegelijk blijven beleidsmakers vaak in dezelfde begrensde tijdsruimte denken als vóór de opkomst van de telecommunicatie, vóór de recente toename aan mobiliteit. De smartphone’s, de low budget vluchten, noem maar op.
Onderzoekers van het Centre d’Etudes de L’Ethnicité et des Migrations van de Universiteit Luik stellen vast dat migranten die zich grensoverschrijdend organiseren een wereld aan mogelijkheden zien opengaan, en dat onze beleidsmakers zich daar vooralsnog te weinig rekenschap van afleggen.

Assimilatie versus transnationalisme?
Een theorie moet zo dicht mogelijk aansluiten bij de realiteit die ze probeert te beschrijven. De manier waarop problemen theoretisch worden geformuleerd, heeft immers een determinerend effect op de oplossing die ervoor te bedenken zijn.
Het onderzoek wil daarom voor eens en altijd afrekenen met het assimilatiedenken. Nog steeds wordt er al te vaak beroep op gedaan. Er wordtnamelijk beweerd dat integratie inhoudt dat migranten hun oude nationale identiteit als een soort van tweede huid van zich moeten afschudden, om zich vervolgens een nieuwe identiteit te laten aanmeten. Assimilatie betekent overeenkomstig, opgaan in de bredere samenleving, oplossen en verdwijnen in het geheel.

Of een nationale identiteit ooit al zoiets oppervlakkigs en welomschreven is geweest, is op zich al omstreden. Maar wat betekent het überhaupt nog om geassimileerd te worden in een samenleving, wanneer wereldwijd beelden gereproduceerd en uitgezonden worden die bepaalde etnische groepen als types vastleggen en steeds weer consolideren?

De sociale en politieke realiteit is veranderd, en zoals Jan Blommaert het in een recent artikel op deze website stelt, is er daarom een soort van paradigmatische omwenteling nodig. Het verouderde assimilatiedenken, waarin integratie als norm vooropgesteld wordt, moet achterwege gelaten worden, en de actuele situatie, de situatie zoals individuele migranten er dagdagelijks in België mee geconfronteerd worden, moet met gepaste concepten tegemoet getreden worden.

Onderzoekers van de Universiteit Luik onderzochten derhalve de persoonlijke drijfveren die migranten bewegen. Ze organiseerden concreet thematische focusgroepen met een zestigtal migranten die er dergelijke grensoverschrijdende activiteiten op nahouden. Ze identificeerden verschillende motieven en toonden vervolgens aan hoe die in elkaar aangrijpen. Ik geeft kort de hoofdlijnen weer van het meer dan tachtig bladzijden tellende document.

Een identificatie van motieven
Wat zijn die transnationale activiteiten nu zoal? Wel, historisch gezien zijn vele transnationale activiteiten ontstaan door in te spelen op specifieke noden in de migrantenbevolking. Winkeltjes en restaurants voor en door migranten moesten bevoorraad worden. Slimme kooplieden speelden daarop in en zetten transnationale handeltjes op om die ‘exotische’ producten op de markt te brengen. Over de jaren heen werden die winkeltjes en restaurants echter steeds vaker door niet-migranten bezocht waardoor het transnationaal karakter gedeeltelijk verdween.

Maar transnationale activiteiten moeten hoe dan ook ruimer worden opgevat. Het gevaar bestaat erin het economische te zeer te beklemtonen. Er zijn ook bijvoorbeeld migranten die een kleine oppositiepartij steunen die opkomt voor de rechten van een minderheid in de streek van herkomst. En er zijn er zo bijvoorbeeld ook die bijstaan in de modernisering van de waterleiding in het dorp van herkomst, daarvoor fonsen verzamelen of actief voor de organisatie instaan. En ook rondtrekkende muziekgroepjes die optreden voor migrantenpubliek worden tot transnationale activiteiten gerekend.

Dit zijn enkele van de vele dingen die de wetenschappers bedoelen met transnationale activiteiten. Maar de vraag van de onderzoekers gaat eigenlijk uit naar waarom men, algemeen gesproken, zulke activiteiten ontwikkelt. Ze zoeken naar de motieven, om vandaar uit naar een realistisch model toe te werken van een integratietraject.

Uitweg uit discriminatie
Wellicht de vaakst terugkerende factor, in alle types transnationale activiteiten, is de uitweg uit discriminatie. Het zoeken naar een uitweg speelt een cruciale rol bij de ontwikkeling van transnationale activiteiten.

De meeste deelnemers wezen dan ook op de typische moeilijkheden wanneer ze gevraagd werden naar de ontwikkeling van hun transnationale activiteiten. Er wordt tevens door de auteurs van het onderzoek een waslijst gepresenteerd van gegevens van discriminatie op de arbeidsmarkt en op de woningmarkt enzovoort. Migranten die op hun etnische gemeenschap terugvallen zien hun perspectieven steevast toenemen.

Bevoorrechte banden en waarden
Nochtans gaven de meeste deelnemers die uitweg niet als hun belangrijkste beweegreden om hun activiteiten te verklaren. Velen die zich bezighielden met economische activiteiten, beklemtoonden daarentegen hun bevoorrechte banden met de twee landen, hun kennis van de twee culturen, en de opportuniteiten die ze daaruit zagen voortvloeien.

Personen die zich toelegden op sociale of culturele projecten stelden het anderzijds als een morele plicht voor tegenover hun landgenoten, en schenen grote waarde te hechten aan de culturele uitwisseling. Ze willen zo de rijkdom van de cultuur van hun land van herkomst bekend maken in hun gastland en omgekeerd, aldus de onderzoekers.

Het zijn evenwel enkel de enigermate ingeburgerde migranten die transnationale activiteiten weten op te starten. De onderzoekers stippen aan dat de meesten een job in België hebben, hun kinderen er opvoeden en minstens één van de officiële talen beheersen. Ze benadrukken dat de respondenten spontaan en meermaals vertelden over vriendschappelijke relaties met personnen die niet afkomstig zijn uit dezelfde gemeenschap, vooral ‘Belgen’, en getuigden van engagement en lidmaatschap bij een vakbond, een beroepsvereniging of een buurtcomité.

Migranten zien zichzelf derhalve als in een bevoorrechte positie. Ze zijn vertrouwd met beide culturen, spreken de talen, hebben de contacten, en ze willen die troeven uitspelen.Want op die manier verwerft men status, al minstens in de eigen gemeenschap.

Om zich dermate te ontplooiien is het weliswaar een vereiste dat ze over een basiskapitaal en over een geldig pasport beschikken. Belangrijk detail.

Gemeenschapsleven in België
Er wordt ook een link gemaakt met de opkomst van etnische media, etnische scholen en etnische verenigingen, en ook daar wordt onderzocht welke motieven migranten drijven.

Het onderzoek maakt gewag van een grote verscheidenheid aan etnische media. En wat ze zien is dat etnische media zich specifiek richten tot een publiek dat zichzelf tot een specifieke gemeenschap rekent. Op die manier spelen kranten, televisie- en radioprogramma’s die zich richten tot migrantengemeenschappen een belangrijke rol in het saamhorigheidsgevoel. De auteurs spreken dienaangaande van “gemeenschappen zonder nabijheid”.

Naast etnische media kennen ook de etnische scholen in België een toenemende populariteit. Migrantenouders willen hun kinderen daarmee aansporen om de taal van het land van herkomst te leren, en de cultuur van de streek van herkomst te ontdekken. De kennis van taal en cultuur helpt immers het begrip tussen kinderen en ouders te verbeteren en de generatiekloof in de migrantenbevolking te dichten.

Verder blijken etnische verenigingen in de eerste plaats een belangrijke rol te spelen in de socialisering van migranten. Ze vormen een plek voor identiteitsherbronning. De auteurs wijzen erop dat verenigingen ook een sleutelrol kunnen spelen in de politieke integratie van personen van migrantenafkomst. Verenigingen kunnen de stemmen van hun leden als het ware bundelen om ze zo beter te laten doorklinken in het maatschappelijk debat.

Naar een individueel integratietraject
De voornoemde motieven grijpen op een verrassend wrijvingloze manier in elkaar aan. Het integratietraject van migranten die er transnationale activiteiten op nahouden, staat mijlenver van het modeltraject dat het assimilatiemodel ons voorhoudt.

Er is geen“clash”, er is geen dubbele loyaliteit, en er is al zeker geen bedreiging voor de sociale cohesie. Transnationale activiteiten leiden daarentegen vaak tot een verhoogd vertrouwen in de werking van allerhande instituties en burgerlijke instanties, waardoor het zwaartepunt van de activiteiten zelfs vaak terug verschuift naar het gastland, in casu België.
Hier lijkt de breuk met het assimilatiedenken compleet. In plaats van een lineair “opgaan in de autochtone samenleving” lijkt er een wisselwerking werkzaam, tussen de identiteit als lid van een migrantengemeenschap enerzijds, en de identiteit als lid van een burgerlijke samenleving anderzijds. Twee onontwarbare processen die samengaan in één persoonlijke en individuele zoektocht.

Beleidsmakers moeten dus rekening houden met de individuele strategieën die migranten aanwenden om zich in de transnationale ruimte te ontplooiien. Concreet moet het integratiebeleid de leden van hun samenleving mogelijkheden bieden om hun kansen te verhogen door verschillende statuten en lidmaatschappen te combineren.
 

Referenties
Perrin Nathalie & Martiniello Marco, Transnationale Activiteiten van Migranten in België: Factor van integratie of terugtrekking in de eigen groep?, Koning Boudewijnstichting, Brussel, 2011.

Blommaert Jan, Inleiding op Superdiversiteit, website Kifkif, 2011.
 

Een mooi voorbeeld van een transnationaal medium is de film Auf der anderen Seite van Fatih Akin, een Turks-Duitse samenwerking die op meesterlijke wijze het spanningsveld schetst tussen de twee nationale identiteiten.
 

http://www.kifkif.be/actua/over-de-grenzen-heen-transnationale-activiteiten-in-belgie