Tien jaar Pietenpact: schaf Zwarte Piet nú overal af!

De veranderingen in het Sinterklaasfeest vandaag, zijn er niet vanzelf gekomen. Sinds 1927 protesteren mensen en collectieven tegen kwetsuren en uitsluiting die het racistische stereotype Zwarte Piet veroorzaakt bij kinderen. Generaties lang hebben activisten, onderzoekers, vooral uit de Afrikaanse diaspora, gestreden voor een feest zonder racisme, vaak met een persoonlijke kost. 

De laatste twee decennia kwam die boodschap in het publieke debat en de mainstream media. Het debat kon voor het eerst breed en openbaar plaatsvinden. In 2016 leidde die bewustwording tot een belangrijke stap: een aantal grote maatschappelijke spelers nam een engagement.

Een breedgedragen intentieverklaring

Op 11 november 2016 lanceerden deBuren het Pietenpact met als centrale uitgangspunt: een feest zonder raciale stereotyperingen. Een uitnodiging met duidelijke afspraken en voldoende ruimte voor een eigen invulling. Ketnet ondertekende, samen met Studio 100, VTM-Kzoom, het Gemeenschapsonderwijs en Katholiek Onderwijs, de Gezinsbond en verschillende speelgoedwinkels. 

Een pact, een breed gedragen start en roetpiet. Maar helaas is die belofte tien jaar later op veel plekken niet nagekomen. Wat is er in die tien jaar precies gebeurd? 

Van het Pietenpact naar de praktijk

Sinds het Pietenpact is er veel gebeurd. Grote spelers zoals Ketnet en DreamLand hebben een belangrijke rol gespeeld in die verandering. Veel kinderen die vandaag Sinterklaas vieren, kennen zwarte piet zelfs niet meer. Dat is te danken aan die grote spelers, maar vooral aan de vele individuele scholen, bibliotheken, steden, jeugdverenigingen en lokale organisatoren die initiatief namen. Dankzij hen is roetpiet ondertussen op veel plaatsen de norm geworden.  

“Er was veel behoefte aan informatie om vooruit te raken: Hoe kan ik het wel?" Hoe voer ik een goed gesprek? Hoe spreek ik de bakker aan? Zijn er dan ook niet stereotype kindertekeningen? Zo ontstond de website die naast argumenten om het gesprek te voeren, ook praktische tips meegeeft voor een inclusief feest.”, zo vertelt een vrijwilliger van hetiseenkinderfeest.be die concrete materialen ontwikkelde.

“We engageerden ons naast het werk en privé-verantwoordelijkheden. We zetten ons in voor een strijd die groter is dan zwarte piet en tradities: het gaat over het stoppen van structureel racisme en zoeken naar hoe we verbinding vinden in tradities in een context van een gezamenlijk verleden en een politiek heden dat ons verdeelt.”

En toch maken vele organisatoren van Sinterklaasfeesten – ook zij die het Pietenpact ondertekenden – tien jaar later nog steeds gebruik van de oude vorm van piet met zijn oorbellen, krullen, kraag, rode lippen en te hevige zwarte schmink die verwijst naar koloniale beeldvorming. 

De grote organisaties en ondertekenaars hebben weliswaar op papier een engagement genomen, maar dat is in de praktijk niet altijd opgevolgd. Bovendien is de weerstand tegen het aanpassen van koloniale tradities het afgelopen decennium  toegenomen, ook uit politieke hoek. Een inclusief Sinterklaasfeest hangt te vaak af van wie lokaal de verantwoordelijkheid opneemt: wie een stoet organiseert, een school leidt of het beleid van een gemeente bepaalt.

De vraag is dus niet langer óf verandering nodig is, maar hoe we ervoor zorgen dat ze overal effectief wordt doorgevoerd, en blijvend wordt verankerd. Het is tijd om de lokale initiatieven te overstijgen en van inclusie een duidelijke structurele keuze te maken, in de lijn van onze nationale televisiezenders.

Sinterklaas racismevrij

Structureel racisme ligt aan de grondslag van de figuur zwarte piet. Dit stereotype beeld is een duidelijk voorbeeld van hoe het hele koloniale en slavernijverleden vandaag nog zichtbaar is. De bereidheid om te veranderen is realiteit, maar een brede, integrale beweging is uitgebleven.

Vorig jaar bereikte de campagne Nederland wordt Beter en Zwarte Piet is racisme haar doel: een inclusief Sinterklaasfeest met uitbannen van racistische stereotypen.

Het is een Kinderfeest, België kan het, Hand in Hand tegen racisme en Kif Kif vragen daarom naar aanleiding van 10 jaar Pietenpact: een definitief einde van de racistische karikatuur van zwarte piet en inclusieve feesten voor álle kinderen, overal. Dat vraagt meer dan goede intenties.

• Overheden, jeugdorganisaties en onderwijskoepels moeten hun verantwoordelijkheid opnemen. Lokale en bovenlokale initiatieven die hieraan werken verdienen erkenning, ondersteuning en middelen. In het bijzonder moeten organisaties vanuit de Afrikaanse diaspora een volwaardige plaats in dit proces krijgen.
   
• Sinterklaasfeesten zonder de benaming 'zwarte piet' en ook niet met diens kenmerkende uiterlijke elementen (gouden oorbellen, krullen, kraag, rode lippen en zwart of bruin geschminkt gezicht). Er is een duidelijk verschil tussen een gezicht met roetvegen, en een (vrijwel) egaal donkergeschminkt gezicht.
   
• Daarvoor moeten die organisaties bindende richtlijnen vastleggen voor al hun lokale afdelingen. Geen vrijblijvend engagement meer, maar een duidelijke afspraak: vanaf nu vieren we Sinterklaas zonder racistische stereotypen. Deze organisaties moeten er vervolgens ook op toezien dat die afspraken door iedereen worden nageleefd.
   
• Inhoudelijk moet er bijzondere aandacht gaan naar de wisselwerking tussen structureel racisme, koloniale beeldvorming en de uiteenlopende ervaringen en leefwerelden van kinderen en gezinnen. Anders pakken we alleen de symboliek aan, en niet het onderliggende probleem.
   
• Ook de media hebben een belangrijke rol om blijvend hieraan aandacht te besteden als een kwestie van sociale gelijkheid, racismewijsheid en koloniaal bewustzijn.

Ons doel? Overal in Vlaanderen een Sinterklaasfeest waar alle kinderen zich welkom voelen, zonder racistische stereotypen. Want een traditie die meegroeit met de samenleving, is een traditie die blijft leven.