Draden van verzet: hoe traditionele kledij kan dienen als politiek instrument

Er bestaat (gelukkig) al veel onderzoek rond verzet en materiële politiek. Waar echter minder aandacht aan wordt besteed, is hoe de expliciete zichtbaarheid van een gemarginaliseerde groep, via het dragen van traditionele kledij, kan functioneren als een politieke daad. Daarom heb ik mij voor mijn onderzoek specifiek gefocust op vrouwen uit de Marokkaanse diaspora in België. 

Binnen de Belgische context vormen zij een sterk geracialiseerde etnische minderheid, waardoor hun zichtbaarheid, zeker in relatie tot kledingkeuzes, enorm geladen is. Dit geldt des te meer wanneer ze kiezen voor uitgesproken Marokkaanse culturele uitingen die vaak met vooroordelen worden benaderd, en sterk contrasteren met de hedendaagse witte Belgische materiële cultuur. Het is precies binnen dit klimaat dat de vrouwen die ik heb geïnterviewd bewust teruggrijpen naar traditionele kledij.

Een belangrijke bevinding van mijn onderzoek is dat het dragen van traditionele Marokkaanse kledij binnen de Belgische context geen neutrale handeling is, maar een politieke daad. Voortbouwend op James Scotts theorie uit Weapons of the Weak, en in combinatie met intersectionele feministische en dekoloniale literatuur, beschrijf ik het dragen van traditionele kledij als ‘zacht verzet’. 

Zacht verzet gaat om schijnbaar alledaagse handelingen die dominante machtsstructuren uitdagen via zichtbaarheid en de expressie van culturele identiteit en agency. James Scott benadrukt dat deze kleine, vaak onopgemerkte handelingen niet onderschat mogen worden, aangezien ze over de jaren heen machtsverhoudingen wel degelijk kunnen verschuiven. Het subtiele karakter van zacht verzet maakt het niet 'zwak', maar maakt het juist een cruciaal onderdeel binnen het bredere spectrum van politieke actie. 

Subtiel verzet tegen de dominante norm 

Ondanks hun sterke verbondenheid met de Marokkaanse cultuur en traditionele kledij, worstelen de vrouwen die ik interviewde soms met de zichtbaarheid die dit met zich meebrengt. Het dragen van meer traditionele Marokkaanse kleding kan namelijk hun bewegingsvrijheid binnen bepaalde ruimtes beperken, zoals bijvoorbeeld op de werkvloer of bij publieke instellingen. Hoewel deze plaatsen zelden expliciete dresscodes hanteren die traditionele kledij verbieden, bestaat er wel een sterk bewustzijn van wat impliciet als aanvaardbaar wordt beschouwd. 

Zo oefent kleding zowel directe als indirecte macht uit in relatie tot ruimte. De onuitgesproken sociale normen beïnvloeden sterk onze kledingkeuzes en bepalen mee in welke ruimtes traditionele kledij gedragen wordt, of wanneer het net in de kast blijft hangen.

De vrouwen gaven ook aan dat ze zich sterk bewust zijn van hoe hun kledingkeuzes de reacties van mensen beïnvloeden. Dit leidt tot een vorm van preventief handelen: vrouwen anticiperen hoe traditionele kledij gepercipieerd zal worden en kiezen ervoor die te vermijden om een 'professionele uitstraling' te behouden. 

Wanneer ze toch traditionele kledij dragen, gebeurt dit vaker in de privésfeer dan in publieke ruimtes. In het publiek gebeurt dit ofwel subtiel, bijvoorbeeld via traditionele juwelen, of net via een volledige traditionele outfit, met het besef dat dit reacties zal uitlokken. Deze keuzes zijn strategisch, maar tonen tegelijk hoe overleven binnen dominante systemen vaak stille en subtiele vormen van verzet vereist. En het is net die subtiliteit die deze handelingen politiek betekenisvol maakt, want ze gaan verder dan het esthetische. Het is verzet tegen stereotypen en dominante structuren, terwijl men tegelijkertijd binnen die structuren probeert te overleven. 

De stereotypen waarmee deze vrouwen geconfronteerd worden zijn hardnekkig. Vrouwen die traditionele kledij dragen worden vaak gezien als conservatief, onderdrukt, onopgeleid of niet bereid zich aan te passen. Daarnaast wordt er een religieus kader op hen geprojecteerd, waardoor ze worden voorgesteld als ‘achtergestelde’ vrouwen, als vrouwen zonder enige vorm van agency. 

Daarom heb ik er bewust voor gekozen om in mijn onderzoek de term ‘traditionele kledij’ te gebruiken als een daad van her-claimen. Op die manier benadruk ik het blijvende cultuurhistorische belang van het doorgeven van tradities om hun voortbestaan te waarborgen. Dit staat in schril contrast met de vluchtige aard van moderne fast fashion, die zelden betekenis draagt over generaties heen. In deze context her-claim ik ‘traditioneel’ als iets dat duurzaamheid, veerkracht en culturele trots belichaamt. 

Vrouwen als cultuurbeschermers

Een rode draad in de gesprekken die ik voor mijn onderzoek voerde, was het idee van vrouwen als ‘cultuurbeschermers’, die zacht verzet vormgeven via generationeel denken. Hoewel geen van de participanten kinderen heeft, benadrukten ze zonder uitzondering het belang van het doorgeven van Marokkaanse tradities aan toekomstige generaties. Het gaat daarbij niet enkel om verhalen of praktijken, maar ook om zichtbare kenmerken van Marokkaanse identiteit zoals traditionele kledij en andere objecten. Want het zijn net tastbare objecten die cultureel verlies kunnen tegengaan op manieren waarop mondelinge overlevering dat vaak niet kan.

Traditionele Marokkaanse kleding is een wereld op zich en kan als een manier dienen om verbonden te blijven met de eigen cultuur. Zo kennen de deelnemers aan mijn onderzoek niet alleen de specifieke terminologie, maar zijn ze ook vertrouwd met actuele modetrends, stoffen en de kenmerken van goed gemaakte Marokkaanse kleren. Het bewaren van deze kennis kan gelezen worden als een vorm van zacht verzet. Niet alleen vanwege het kennisbehoud, maar ook omdat het bewaren van kennis een politiek karakter krijgt doordat het plaatsvindt in een niet-dominante taal. Dat beschreef professor antropologie Ann Laura Stoler in 2009 ook in haar boek Along the archival grain.

Het behoud van deze terminologie toont bovendien hoe diep traditionele kleding cultureel verankerd blijft binnen de Marokkaanse diaspora. Zodanig dat het juist deze woorden zijn die niet verloren zijn gegaan door migratie of generaties heen. 

Intimidatie door witte Belgische mannen

Een tweede rode draad in de gesprekken was de intimidatie waarmee de vrouwen werden geconfronteerd. Die manifesteerde zich op twee manieren: dreiging van fysiek geweld en seksuele intimidatie. Alle geïnterviewde vrouwen, zowel met als zonder hoofddoek, gaven aan dat de dreiging van fysiek geweld aanzienlijk toeneemt wanneer traditionele Marokkaanse kleding gecombineerd wordt met een hoofddoek. 

Daarnaast wezen de participanten op de seksualisering en exotisering die ontstaat wanneer traditionele kleding zonder hoofddoek gedragen wordt. Dit leidt vaak tot ongewenste mannelijke aandacht. Traditionele Marokkaanse kleding is zichtbaar gendergebonden. De snitten en vormen van de kleding geven onmiddellijk aan wat als vrouwelijk of mannelijk gecodeerd wordt. 

Net omdat deze uitbundige vrouwelijkheid minder zichtbaar is binnen de Belgische context, lijkt het fascinatie op te roepen die soms omslaat in seksualisering, specifiek door witte Belgische mannen. Sommige vrouwen beschreven hierbij het gevoel bekeken te worden door een specifieke witte mannelijke blik. Een blik die tegelijk zowel bewondering als afkeer bevat, maar moeilijk te plaatsen is. 

De bredere antikoloniale en feministische strijd

De bezorgdheden van mijn participanten beperken zich niet enkel tot de vrijheid van vrouwen uit de Marokkaanse diaspora om traditionele kleding te dragen zonder confrontatie. Ze vertrekken vanuit het bredere idee dat alle vrouwen vrij zouden moeten zijn om zich te kleden zoals zij dat wensen. Het probleem draait volgens hen minder om cultuur op zich, en meer om de voortdurende controle over het vrouwelijke lichaam via kleding. 

Deze gendergebonden controle is een ervaring die culturele en etnische grenzen overstijgt. Daarnaast verwezen verschillende vrouwen naar ethische en duurzame mode, alsook naar principes van de Boycott Divest Sanction-beweging (BDS). Dit sluit aan bij ecofeministische ideeën waarin milieubewustzijn, antikoloniale politiek en feministische waarden samenkomen in alledaagse vormen van zacht verzet. 

Bovendien valt het de vrouwen op dat het niet enkel de hoofddoek op zich, noch traditionele kleding afzonderlijk, maar het juist de combinatie van beide is die de sterkste reacties lijkt uit te lokken. Het is de intersectie van xenofobie, misogynie en islamofobie die hun ervaringen als vrouwen uit de Marokkaanse diaspora in België vormgeeft en verklaart waarom traditionele kleding als een vorm van verzet wordt ervaren. Dit verzet manifesteert zich steeds vaker ook binnen digitale ruimtes. 

Op verschillende sociale media platforms delen steeds meer vrouwen uit de Marokkaanse diaspora hun traditionele kleding online, wat leidt tot gevoelens van herkenning, bevestiging en gedeelde culturele trots. Traditionele kleding functioneert in deze online context als een politieke claim op zichtbaarheid, identiteit en verbondenheid. Sociale media verlaagt bovendien de drempel tot culturele kennis en biedt de geruststelling dat deze kennis en andere culturele praktijken niet verloren gaan. Tegelijkertijd gaan deze digitale ruimtes ook gepaard met frustraties en bezorgdheden rond kapitalisme en cultural appropriation. 

Traditionele kleding als verdienmodel

Cultural appropriation wordt binnen de gemeenschap ervaren als een reëel probleem wanneer traditionele Marokkaanse kleding ontdaan wordt van haar culturele betekenis en/of commercieel uitgebuit wordt. Hoewel het zelfs vaak gewaardeerd wordt wanneer niet-Marokkaanse vrouwen traditionele kleding dragen, ontstaat er frustratie wanneer dit gebeurt zonder erkenning van de culturele context of wanneer men er winst op probeert te maken. Dit sluit aan bij Richard Rogers’ definitie van cultural appropriation, waarin asymmetrische machtsverhoudingen centraal staan. Machtsverhoudingen die inherent zijn aan appropriation, waarbij één groep profiteert van de cultuur van een andere groep zonder toestemming of begrip en wat vaak leidt tot exploitatie. Vanuit het perspectief van materiële politiek krijgt appropriation extra gewicht doordat vrouwen uit diaspora gemeenschappen vaak uitsluiting ervaren voor dezelfde kleding die bij vrouwen van buiten de groep als modieus wordt gezien.

Het uitbuitende karakter van cultural appropriation overlapt bovendien met het uitbuitende karakter van kapitalisme. Traditionele Marokkaanse kleding is uitgegroeid tot een winstgevende markt, wat zorgen oproept over de groeiende aanwezigheid van buitenstaanders binnen deze sector. Deze bezorgdheden zijn zeker niet ongegrond want bell hooks waarschuwde meer dan dertig jaar geleden al dat de mode-industrie culturele expressies vaak ontdoet van hun politieke betekenis ten voordele van kapitalistische winst. 

Toch weigeren vrouwen uit de Marokkaanse diaspora om hier passief in te blijven. Ze bekritiseren appropriation op een actieve manier via zowel online als offline discussies en gesprekken. Zo nemen ze de nodige beschermende rol op zich door zelf opnieuw de culturele grenzen af te bakenen. 

Uit mijn onderzoek blijkt dus opnieuw dat verzet vele vormen kan aannemen en dat ‘zacht’ verzet bovendien allesbehalve zwak is. Voor de vrouwen met wie ik gesproken heb, alsook voor mijzelf, zitten de daden van verzet verweven in hun traditionele stoffen en worden zij gedragen met specifieke intenties. 

Hun keuzes zijn niet triviaal, maar net heel doordacht. Het zijn handelingen van identiteitsbevestiging, agency en culturele zichtbaarheid. En in het grotere plaatje zijn het vooral daden van verzet door onzichtbaarheid te weigeren. Op die manier wordt kleding niet enkel iets wat zij dragen, maar raakt het verweven met draden van verzet. 

Heb je interesse om het hele onderzoek te lezen? Je kunt het vinden in de bibliotheekcatalogus van de UGent. Daarnaast geef ik ook workshops over de macht van kledij en hoe dit samenhangt met inclusie, identiteit en beeldvorming. Benieuwd hoe dit eventueel afgestemd kan worden op jouw werking? Call me, beep me, if you want to reach me. Dat kan onder meer door me een bericht te sturen via mijn auteurspagina op deze website.