Etnisch profileren in België: zonder registratie van po­li­tie­con­tro­les houdt de straf­fe­loos­heid aan

Etnisch profileren gebeurt wanneer zichtbare kenmerken zoals etniciteit, leeftijd of geslacht worden gebruikt om onzichtbare eigenschappen te veronderstellen. Het gaat uit van stereotypes die hele groepen over één kam scheren. Vooral jongeren met een migratieachtergrond ondervinden dit aan den lijve: ze worden vaker en strenger gecontroleerd, vaak zonder reden. Dat zogenaamde preventive policing, bedoeld om misdrijven te voorkomen, ondermijnt hun vertrouwen in de politie en doet hen voelen alsof ze er niet bij horen.

In België bestaan geen duidelijke richtlijnen over hoe identiteitscontroles moeten verlopen. Agenten krijgen weinig begeleiding en moeten zelf inschatten hoe ze omgaan met hun vooroordelen – een gevaarlijke vrijheid die de deur openzet voor discriminatie.

Het probleem is ook moeilijk in kaart te brengen, want België verzamelt niet systematisch data over politiecontroles. Maar getuigenissen van slachtoffers van etnisch profileren, laten zien dat het probleem een grote impact heeft. In 2021 werd actrice Nyira Hens in Antwerpen staande gehouden toen ze met haar vriend op zoek was naar een adres. De politie vond hun auto 'verdacht' omdat hij 'ongewassen' was – en vermoedelijk ook omdat de inzittenden niet wit waren. 

Ze diende klacht in, maar de politie ontkende en beweerde in een schriftelijke verklaring dat Nyira vluchtmisdrijf had gepleegd. Voor Nyira was het hele voorval niet nieuw: haar vriend, van Zuid-Indiase afkomst, wordt vaker zo behandeld. Hun verhaal toont hoe oppervlakkige, racistische aannames leiden tot vernederende en levensgevaarlijke situaties.

Veroordeling door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens

Ook internationaal groeit de verontwaardiging. In Frankrijk werd Karim Touil in 2013 drie keer in tien dagen gecontroleerd zonder enige gegronde reden. Hij stapte naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat in juni dit jaar oordeelde dat Frankrijk het verbod op discriminatie en het recht op privacy had geschonden. Het arrest was historisch: voor het eerst erkende het Hof expliciet dat etnisch profileren door de politie een mensenrechtenschending is.

Het Hof wees erop dat jonge mannen die als zwart of Noord-Afrikaans worden gezien, in Frankrijk vier keer meer kans hebben om staande gehouden te worden en twaalf keer vaker gefouilleerd te worden. Die uitspraak legt niet alleen de Franse, maar ook de Belgische tekortkomingen bloot: zonder transparantie, data en onafhankelijk toezicht blijft etnisch profileren onzichtbaar én onbestraft.

Etnisch profileren is dus geen 'foutje' in het systeem – het ís het systeem dat faalt. Het schendt fundamentele mensenrechten zoals het recht op gelijke behandeling, privacy, vrijheid van beweging en veiligheid. Zowel internationale verdragen (zoals het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten en het eerdergenoemde EVRM) als Belgische wetten, waaronder de Antidiscriminatiewet en de Wet op het Politieambt, verbieden deze praktijk.

Maar op papier gelijk hebben, is niet hetzelfde als in de praktijk gelijk behandeld worden. Wanneer jongeren op basis van hun huidskleur of afkomst gecontroleerd of gefouilleerd worden zonder objectieve reden, gaat het niet langer om veiligheid, maar om stigmatisering. Dat ondermijnt het vertrouwen in de rechtsstaat en voedt gevoelens van vervreemding.

Etnisch profileren is dus geen individueel probleem, maar een structureel falen dat vraagt om moedige keuzes van bovenaf én druk van onderuit. Transparantie is de eerste stap. België moet eindelijk verplicht registreren wie er gecontroleerd wordt, waarom, en wat het resultaat is – zoals al gebeurt in het Verenigd Koninkrijk. Alleen zo kunnen we patronen blootleggen en beleid bijsturen.

Betere opleiding en toegankelijke klachtenprocedures

Daarnaast moet het politieonderwijs hervormd worden. Agenten leren nu vooral op intuïtie te handelen, wat ruimte laat voor vooroordelen. Mensenrechten, diversiteit en discriminatiebestrijding moeten vaste onderdelen worden van hun opleiding. De federale omzendbrief over professioneel profileren is een stap vooruit, maar zonder sancties blijft het bij woorden.

Ook klachtenprocedures moeten toegankelijker. Jongeren durven vaak geen klacht indienen uit angst dat het niets zal veranderen of dat ze niet geloofd zullen worden. Onafhankelijke meldpunten, waar klachten serieus genomen worden, zijn essentieel, maar ontbreken in België.

Verandering komt niet alleen van bovenaf. Jongeren kunnen zelf een verschil maken door verhalen te delen, elkaar te steunen en onrecht zichtbaar te maken. Praat erover op school, op straat, op sociale media. Steun initiatieven zoals Stop Etnisch Profileren, onderteken petities, en blijf druk zetten op beleidsmakers. Zelfs kleine daden – getuige zijn voor iemand anders of een controle filmen binnen de grenzen van de wet – kunnen impact hebben.

Wij, de Brusselse jongerengroep van Amnesty International, kiezen ervoor om niet weg te kijken. Etnisch profileren gaat niet enkel over identiteitscontroles, maar over waardigheid. De vraag is: wie hoort erbij, en wie niet? Zolang mensen geviseerd worden om wie ze zijn in plaats van wat ze doen, blijft gelijkheid voor de wet een loze belofte.

De straat is van iedereen. Tijd dat ons beleid dat ook weerspiegelt.

Rechtzetting 03-12-2025: In een eerdere versie van dit artikel werd gesteld dat uit cijfers van het Europees Grondrechtenagentschap zou blijken dat verschillende minderheidsgroepen vaker gecontroleerd werden dan de algemene bevolking. Dit klopte niet. In tegenstelling tot ander Belgisch onderzoek, blijkt dit niet uit het onderzoek van het Grondrechtenagentschap. Dit is dus aangepast in de tekst.