Politiek-economische druk en tolerantie voor ex­treem­rechts bedreigen de jour­na­lis­tiek

Enkele maanden geleden las ik een opiniestuk van journalist Layla El-Dekmak over een verontrustende verandering in de journalistiek in Vlaanderen, met name bij de publieke omroep. El-Dekmak schreef: "Toen ik begon als journalist keek ik op naar VRT-journalisten die een standpunt durfden innemen. Ze gaven politiekers een veeg uit de pan als dat nodig was en kwamen op voor mensenrechten.” Ze noemde daarbij onder meer Walter Zinzen en Geert van Istendael als voorbeelden: "Het contrast tussen de vroegere VRT-journalisten en de huidige redactie van de VRT is enorm. Het is nu bijna ondenkbaar dat zulke kritische stemmen zouden weerklinken bij de VRT NWS."

Toen ik afgelopen mei de meest recente Press Freedom Index las, zag ik dat België was gezakt van de 7e plaats wereldwijd in 2018 naar de 31e plaats in 2023, gevolgd door een lichte stijging naar de 18e plaats in 2025 – aanzienlijk lager dan Nederland, Duitsland en de meeste andere West-Europese landen. Ik was geschokt dat een land dat zeven jaar geleden nog ruimschoots in de top tien stond, nu lager scoorde dan de meeste buurlanden.

Van 'geen platform' naar 'luisteren naar iedereen'

Waarom benaderen journalisten politici tegenwoordig, zoals Layla El-Dekmak schreef, minder kritisch dan voorheen? En hoe kan het dat de pers in België minder vrij is geworden? Een artikel van politicoloog Léonie De Jonge in Sampol geeft inzicht in hoe die evolutie door de jaren heen heeft plaatsgevonden. De Jonge onderzocht met name de mate waarin Belgische journalisten (extreem)rechtse politici kritisch benaderden.

Europa is momenteel getuige van een algehele verrechtsing, schrijft ze. België was hierin al een relatieve voorloper: in 1991 werd het Vlaams Blok een van de populairste partijen in Vlaanderen. De Jonge beschrijft dat media in die tijd heel anders reageerden op de opkomst van extreemrechts dan Vlaamse media nu doen. In de jaren '90 vonden Belgische journalisten over het algemeen dat ze geen platform moesten bieden aan politici wier standpunten en meningen in strijd waren met de democratische waarden, aldus De Jonge. Het doel was om haatzaaien, racisme en aanvallen op de mensenrechten in te perken. Mediaorganisaties in Wallonië ondertekenden zelfs een formele overeenkomst waarin ze zich ertoe verbonden om consequent geen platform te bieden aan vertegenwoordigers van partijen met xenofobe of racistische standpunten. 

Maar de afgelopen decennia is deze voorzichtige houding geleidelijk omgeslagen, vooral in Vlaanderen. De strategie is verschoven van het isoleren van extreemrechtse populisten naar het bieden van een podium en het steeds meer normaliseren van hun frames. In haar SamPol-artikel citeert Leonie De Jonge De Morgen-hoofdredacteur Bart Eeckhout als voorbeeld van deze trend: "[...] Filip Dewinter staat met zijn maatschappijbeeld ver af van de open, vrije en gelijkwaardige samenleving die deze krant omarmt. Net daarom vinden we nu dat zijn stem gehoord moet worden, ook uitgebreid in De Morgen. Dit 'onafhankelijk dagblad' heeft een maatschappelijke overtuiging. Daar hoeven we ons niet voor te schamen. Journalistieke interesse, vooral voor ontregelende, afwijkende en tegendraadse opinies, maakt integraal deel uit van die overtuiging."

Extreemrechtse partijen gebruiken de media-megafoon

Wat gebeurt er als extreem-rechtse partijen een groter podium krijgen in de media? De grens tussen journalistiek en propaganda vervaagt, waardoor redacties veranderen in echokamers voor extremistische verhalen. Een voorbeeld hiervan was de berichtgeving over migratie in de aanloop naar de verkiezingen van 2024. Cultuurwetenschapper Ico Maly (Universiteit van Tilburg) schreef daarover: "Dag in, dag uit reproduceert de VRT het N-VA- en Vlaams Belang-frame over migratie en veiligheid. (…) Dat discours heeft een heel lange pedigree. Ook in de jaren 1990 waren er al hevige debatten over migranten, criminaliteit en het onveiligheidsgevoel. Vandaag woedt dit debat weer in alle hevigheid. Niet in het minst opgepookt door de vele geweldfilmpjes die Vlaams Belang sponsort op sociale media. Criminaliteit is goed voor sensatie, en dus goed voor de kijkcijfers en de electorale score van rechtse partijen maar desastreus voor de samenleving." 

In 2021 publiceerde de Vrije Universiteit Brussel (VUB) een onderzoeksartikel getiteld "What a Difference a Year Makes: Changes in Refugee Threat Perceptions in Flanders, Belgium." In het rapport merkten ze op dat extreemrechtse partijen en nieuwsmedia in 2018 een gelijkaardig migratie- en veiligheidsverhaal naar voren brachten in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van dat jaar. Daarbij lag de nadruk vooral op de zogenaamde 'transmigranten' die het Kanaal probeerden over te steken naar het Verenigd Koninkrijk. Het frame van migratie als een bedreiging voor de veiligheid won in die periode aanzienlijk aan kracht, omdat politieke partijen het keer op keer met succes via de media verspreidden, zo constateerden de onderzoekers.

De vraag blijft: waarom hebben sommige media hun strategie met betrekking tot het weren of juist uitnodigen van extreemrechts gewijzigd? Om daar een volledig antwoord op te geven is nog heel veel onderzoek nodig, maar er zijn wel een aantal factoren die mee lijken te spelen. Eén daarvan is politieke inmenging bij de Belgische publieke omroeporganisaties. In de raad van bestuur van de VRT zetelen bijvoorbeeld zeven afgevaardigden van rechtse of extreem-rechtse politieke partijen. Die bepalen dus mede de strategische beslissingen van de mediaorganisatie. 

Reporters Without Borders (RSF) wijst daarnaast op de economische druk die journalisten ondervinden bij het doen van hun werk. Belgische media zijn grotendeels in handen van slechts enkele machtige conglomeraten, en die bedrijven kunnen druk uitoefenen op journalisten die kritische of onderzoeksjournalistiek bedrijven. Zo werden in 2018 twee journalisten ontslagen bij de Waalse krant L'Avenir nadat ze verslag hadden gedaan van een financieel schandaal waarbij Nethys, de toenmalige hoofdaandeelhouder van de krant, betrokken was. 

Daarnaast maakt juridische intimidatie van buitenaf het steeds vaker riskant om de macht te bevragen. In 2021 kregen journalist Stef Arends en hoofdredacteur Karl Van den Broeck van de website voor onderzoeksjournalistiek Apache te maken met een SLAPP-rechtszaak van de Vlaamse zakenman Erik Van der Paal, nadat ze een reeks artikels en een video hadden gepubliceerd over zijn nauwe banden met politici en omstreden vastgoedprojecten. Hoewel Apache de zaak uiteindelijk won, kostte de juridische strijd hen ongeveer €70.000, veroorzaakte het veel stress en kostte het veel kostbare tijd. "Vanaf het begin van de rechtszaak tegen ons was het duidelijk dat Van der Paal niet van plan was de zaak te winnen. Zijn raakte juridisch gezien kant noch wal. De enige bedoeling was om onze tijd en geld te verspillen en ons zodanig te intimideren, dat we niet meer over hem zouden berichten”, zegt Stef Arends. Ook volgens professor mediarecht Dirk Voorhoof had Van der Paal “in wezen de bedoeling om Apache (financieel) uit te putten en de kritische berichtgeving van Apache over Van der Paal te stoppen."

En dan is er nog de racistische en seksistische haat en geweld waar vooral vrouwelijke en non-binaire journalisten van kleur mee te maken krijgen als ze zich in het publieke debat mengen. Tussen 2018 en 2025 hebben veel Belgische journalisten te maken gehad met online bedreigingen, die vaak racistisch of seksistisch waren, meldt Reporters Without Borders op hun website. 

Een verschuiving van kritische waakhond naar 'neutraal' doorgeefluik roept vragen op over de staat van onze democratie. De waakhondfunctie van de media is immers essentieel voor hun rol als vierde macht. De meest recente Democracy Index classificeert België als minst democratische land van West-Europa en bestempeld het als een 'falende democratie'. Als media nu niet alles op alles zetten om de macht – ínclusief extreemrechts – met kritische journalistiek het vuur aan de schenen te leggen, wanneer dan wel?