Venezuela als koloniaal la­bo­ra­to­ri­um: olie, sancties en in­ter­na­ti­o­na­le ver­ant­woor­de­lijk­heid

De huidige crisis in Venezuela is geworteld in veel meer dan alleen recente politieke wanpraktijken. Het is de voortzetting van een lange geschiedenis: het koloniale sistema de castas, de militarisering van de staat, de rol van het land op de mondiale oliemarkten en decennialange onderdrukkende maatregelen door andere landen. 

Imperiaal laboratorium 

Venezuela is al lange tijd een laboratorium voor koloniale machten om nieuwe manieren van overheersing en roofkapitalisme uit te testen, vaak in strijd met het internationaal recht. Dit omvat economische verstikking door de internationale gemeenschap, schendingen van soevereiniteit door de Verenigde Staten en nationalistische illegale militaire interventies.

Venezuela is niet het enige laboratorium. We zien deze dynamiek ook terug in Gaza en andere contexten waar het internationaal recht wordt genegeerd om de belangen van westerse landen en bedrijven te dienen.

Tijdens de Spaanse kolonisatie van Latijns-Amerika creëerde het koloniale bewind een kastenstelsel (sistema de castas), dat mensen opsplitste in een geracialiseerde hiërarchie. Dit koloniale systeem onteigende inheemse volkeren en maakte Afrikaanse gemeenschappen tot slaaf, terwijl macht en middelen naar kolonisten en hun nakomelingen stroomden.

Dat kastenstelsel werd formeel afgeschaft na de onafhankelijkheid in de 19e eeuw, maar de onderliggende logica bleef bestaan. Afstammelingen van kolonisten behielden landbezit, raciale privileges en militaire autoriteit. Burgerschap werd georganiseerd langs klasse- en raciale lijnen, wat leidde tot een systeem van politieke uitsluiting. 

Olie en sociale hiërarchieën 

De ontginning van olie in Venezuela vanaf het begin van de 20e eeuw, versterkte de bestaande hiërarchieën. Lokale economische ontwikkeling raakte verbonden met buitenlandse financiële belangen, met name die van de VS. 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bereikte de Venezolaanse olieproductie een hoogtepunt. Het land voorzag de geallieerden van olie en werd de facto geopolitiek bezit. Dit vergrootte de Venezolaanse afhankelijkheid van internationale markten en beperkte de nationale soevereiniteit.  

Olie creëerde ook een nieuwe sociale hiërarchie, waarbij degenen die profiteerden van olie-inkomsten macht verwierven. Mensen met een Afrikaanse afstamming en inheemse en rurale gemeenschappen profiteerden niet van de gegenereerde rijkdom en werden uitgesloten van besluitvorming. 

La 'Revolución bolivariana' 

De 'Bolivariaanse Revolutie' begon eind jaren ’90 en betekende voor veel Venezolanen een echte breuk met het verleden. De leider, Hugo Chávez, introduceerde sociale programma’s die toegang tot onderwijs, gezondheidszorg, voedsel en politieke participatie uitbreidden. Complete gemeenschappen die onder vorige regeringen onzichtbaar waren gebleven, werden plotseling wel gezien, benoemd en opgenomen in het beleid.

Dit creëerde oprechte hoop en loyaliteit, vooral onder mensen die nooit hadden geprofiteerd van Venezuela’s olierijkdom. Tegelijkertijd was deze vooruitgang sterk afhankelijk van olie-inkomsten en staatscontrole. Dat leidde tot een fragiel systeem dat afstevende op crisis en politiek totalitarisme. 

De nasleep van Chávez 

Na de dood van Chávez verhardde het politieke en economische model. Olieprijzen daalden, economische sancties van de VS en hun bondgenoten werden aangescherpt en corruptie nam toe. Sociale programma’s stortten in of werden instrumenten van politieke controle. 

Een al kwetsbare middenklasse werd de armoede ingeduwd. Economische elites met toegang tot Amerikaanse dollars, overheidscontracten of wereldwijde mobiliteit werden rijker. De ongelijkheid in Venezuela nam snel toe. 

Het leger raakte diep verweven met het dagelijks leven, niet alleen als politieke macht, maar ook als een van de weinige overgebleven uitwegen uit armoede. Het was immers het leger dat de controle kreeg over voedselverdeling, het grondgebied en de infrastructuur. 

De ineenstorting van de civiele ruimte 

Naarmate instituties verzwakten, wonnen gevangenissen en gewapende groepen aan macht. Bendes werden getolereerd of indirect door de staat gemachtigd om gebieden te controleren, gemeenschappen te intimideren en chaos te creëren. 

Studentenprotesten die basisrechten eisten, werden met repressie beantwoord. Veel studentenleiders werd het zwijgen opgelegd; zij werden gevangengezet of gedwongen tot ballingschap.

Verkiezingen verloren steeds meer hun geloofwaardigheid. Oppositiekandidaten werden verboden en vervolgd, terwijl verkiezingskalenders werden gemanipuleerd. Veel van de kandidaten die een pro-Amerikaans narratief promootten, waren ook betrokken bij corruptie. Angst verving participatie. Overleven verving politieke organisatie.

Sancties

Door de VS geleide sancties tegen Venezolaanse functionarissen, bedrijven en economische sectoren begonnen in het begin van de jaren 2000. Ze volgden nadat de regering meer controle over olie had teruggenomen en belastingen op buitenlandse bedrijven had verhoogd. 

Sancties volgden ook op Venezuela’s poging om politieke allianties in Latijns-Amerika op te bouwen buiten Amerikaanse controle. De VS reageerden met geleidelijk toenemende druk: eerst diplomatieke isolatie, daarna inreisverboden en later het beperken van toegang tot het internationale bankwezen en de oliemarkten.

Die sancties maakten het steeds moeilijker voor Venezuela om basisgoederen te importeren. Ook zorgden ze ervoor dat publieke diensten zoals gezondheidszorg, scholen, wegen en watersystemen geleidelijk aan onbetaalbaar werden.

Hoewel de sancties door de VS gepresenteerd worden als gerichte druk op politieke elites, werden de effecten van de sancties dus vooral door burgers gevoeld. De sancties leidden tot verdere economische achteruitgang, toegenomen emigratie naar buurlanden en het uiteenvallen van sociale instituties.

Binnen Latijns-Amerika was de reactie op de sancties verdeeld. Regionale organisaties en buurlanden onthielden zich grotendeels van openlijke kritiek. Deze regionale stilte is een vorm van medeplichtigheid, die deze collectieve bestraffing door imperialistische machten heeft genormaliseerd. 

Selectieve opschorting van het internationaal recht

De recente Amerikaanse militaire interventie vormt een hoogtepunt van decennia van kolonisatie en totalitaire regimes. Venezuela is bewust verzwakt, geïsoleerd en voorgesteld als onbekwaam tot zelfbestuur.

Het internationaal recht functioneert hier selectief. Juridische principes zoals soevereiniteit, non-interventie en bescherming van burgers lijken enkel voor sommigen te gelden en voor anderen te worden opgeschort. 

Migratie, privilege en structurele ongelijkheden 

Binnen de groep Venezolanen in het buitenland bestaan dezelfde ongelijkheden als binnen Venezuela zelf: mensen wier lichaam, sociale status of kenmerken aansluiten bij dominante normen, ervaren migratie ook anders dan degenen die dat niet doen. 

De kastenlogica wordt zo gereproduceerd in de diaspora: mensen worden geconfronteerd met verschillende (gecombineerde) vormen van maatschappelijke uitsluiting en toegang tot juridische bescherming is gekoppeld aan een politiek gecreëerde legitimiteit. Koloniale hiërarchieën, sancties en staatsfalen houden samen die ongelijkheden in stand, zelfs buiten Venezuela.

Deze geschiedenis helpt verklaren waarom de Venezolaanse samenleving vandaag zo gefragmenteerd is. Sommigen vieren feest op straat, uitgeput door jaren van schaarste, in de hoop dat elke verandering — hoe gewelddadig ook — een einde zal maken aan het regime. Anderen blijven ‘De Revolutie’ verdedigen uit angst voor een terugkeer naar uitsluiting. 

Maar velen kijken ook zwijgend toe, zich ervan bewust dat het land nauwelijks nog sterke, onafhankelijke maatschappelijke structuren heeft om soevereiniteit, democratie of het dagelijks leven te beschermen.

Zelfbeschikking en verantwoordelijkheid van de diaspora 

Venezuela heeft zelfbeschikking, soevereiniteit en door gemeenschappen gecreëerde toekomstperspectieven nodig. Het steunen van het land betekent zowel autoritaire regimes als buitenlandse invasies afwijzen.

De diaspora speelt hierin een cruciale rol. Degenen in meer bevoorrechte posities kunnen meer invloed uitoefenen op discours, beleid en internationale verantwoordelijkheid.

Ethische betrokkenheid vereist het versterken van Venezolaanse stemmen, weerstand bieden tegen simplistische tegenstellingen en het bevorderen van transnationale solidariteit die geworteld is in collectieve zeggenschap en sociale rechtvaardigheid.

Wie hierover verder wil lezen kan hier een lijst vinden met de voor deze tekst gebruikte bronnen.