Structurele ongelijkheid genees je niet met wat yoga

Gezond ouder worden lijkt een kwestie van levensstijl. Eet gezonder. Beweeg meer. Blijf sociaal actief. In huidig preventiebeleid wordt ‘gezond ouder worden’ vooral gepromoot als een persoonlijke verantwoordelijkheid. Maar wat als sommige mensen niet alleen anders ouder worden, maar ook sneller? En wat als deze versnelling weinig te maken heeft met persoonlijke keuzes?

Wetenschappers wijzen steeds vaker op de onderschatte gevolgen van racisme voor de gezondheid. In The Lancet (2020; 2024) wordt racisme zelfs een 'volksgezondheidscrisis van mondiaal belang' genoemd. Ook in België groeit het bewustzijn hierover. Met hun recente boeken brachten Birsen Taspinar en Ama Kissi de impact van racisme op mentaal welzijn opnieuw scherp onder de aandacht. Taspinar wijst op de impact van racisme op de geestelijke gezondheid, terwijl Kissi de tekortkomingen van de geestelijke gezondheidszorg bij de aanpak van racisme-gerelateerde problemen benadrukt. Een recent artikel in Apache vatte het samen onder de kop “Racisme maakt ziek”. Maar het ziekteverwekkende vermogen van racisme reikt veel verder dan de geestelijke gezondheid.

Het concept van ‘weathering’, of verwering, geïntroduceerd door volksgezondheidswetenschapper Arline Geronimus, beschrijft hoe chronische blootstelling aan structurele uitsluiting (zoals racisme) biologische veroudering versnelt en het risico op vroegtijdig overlijden vergroot. Herhaalde blootstelling aan racisme-gerelateerde stress houdt het lichaam in een constante staat van fysiologische druk. Deze chronische ‘allostatische belasting’ beschadigt belangrijke systemen van het lichaam, waardoor het risico op ziekten zoals diabetes, hart- en vaatziekten en dementie toeneemt.

De gevolgen hiervan zijn gekend. Oudere niet-Europese migranten hebben naar schatting drie tot vier keer meer kans op dementie dan hun witte medeburgers, zo bleek uit een Nederlands onderzoek in 2016. Toch werd deze ongelijkheid jarenlang amper gekoppeld aan structurele oorzaken en vaak simplistisch toegeschreven aan ‘cultuur’. Studies tonen ook aan dat racisme het lichaam op cellulair niveau kan beïnvloeden, waardoor telomeren, de beschermende uiteinden van ons DNA die beschermen tegen celveroudering, korter worden. Het resultaat is niet alleen een slechtere gezondheid, maar ook een vroegere aanvang van chronische ziekten en een snellere functionele achteruitgang. Met andere woorden, racisme bepaalt niet alleen de levenservaring, maar ook de biologie.

Dit vormt een fundamentele uitdaging voor de dominante visie op gezond ouder worden. Als veroudering wordt beïnvloed door structurele krachten zoals racisme, kan preventie niet alleen gericht blijven op individueel gedrag. Je kunt structurele ongelijkheid niet weg ‘yoga’en’. Je kunt decennia van uitsluiting op het gebied van huisvesting, werkgelegenheid of gezondheidszorg niet wegdiëten. Onderzoek uit de Verenigde Staten toont aan dat zelfs hoogopgeleide en welgestelde leden van geracialiseerde groepen nog steeds een hoger risico lopen op vroegtijdige ziekte en sterfte. Of zoals Geronimus opmerkt: je kan jezelf niet vrij kopen van racismegerelateerde verwering.

Ons preventiebeleid, dat als doel heeft de algemene gezondheid en het welzijn van de hele bevolking te bevorderen, zwijgt in alle talen over racisme als determinant van gezondheid. Het komt nauwelijks voor in ouderbeleidsplannen en gezondheidsbevorderingsprogramma’s. Het beleid promoot ‘actief ouder worden’ zonder te erkennen dat niet alle lichamen onder gelijke sociale omstandigheden mogen verouderen. Door structurele factoren te negeren, dreigt preventie net ongelijkheden te reproduceren.

Om versnelde veroudering serieus te nemen, zijn verschillende verschuivingen nodig. Racisme moet worden erkend als een fundamentele determinant van gezondheid en systematisch worden gemonitord gedurende de hele levensloop. Antiracistisch beleid moet net zo’n integraal onderdeel worden van strategieën voor gezond ouder worden als de Wereldgezondheidsorganisatie stelt dat anti-leeftijdsdiscriminatie dat zou moeten zijn. Preventie kan niet los worden gezien van antiracistisch beleid op het gebied van huisvesting, arbeidsmarkten, onderwijs, migratie en gezondheidszorg.

Ten slotte moeten we de kennis erkennen die binnen de geracialiseerde gemeenschappen zelf is ontwikkeld. Generatie-, voorouderlijke en culturele praktijken, zoals de verbintenis met de natuur, collectieve en spirituele rituelen, hebben lange tijd veerkracht geboden onder onderdrukkende krachten, maar worden nog steeds over het hoofd gezien in de gangbare gezondheidskaders. Migratie en koloniale geschiedenis hebben de overdracht van deze kennis binnen diasporagemeenschappen verstoord en gefragmenteerd, maar deze kennis biedt nog steeds een belangrijk potentieel voor de bescherming van gezondheid en welzijn. Daarom zijn onderzoeks-, en beleidsinspanningen nodig om deze kennis aan het licht te brengen.

Als we gezond ouder worden serieus nemen, moeten we afstappen van de illusie dat het alleen een kwestie van levensstijl is. Sommige lichamen verouderen niet gewoon, ze dragen de sporen van een leven lang ongelijkheid. Een performant preventiebeleid kan die realiteit niet negeren.

Dit opiniestuk verscheen eerder in Knack.